Θέτοντας όρια!

 

«Βάζω όρια στα παιδιά», μια φράση που ακούν συχνά οι γονείς και φέρνει σκέψεις, όπως αν χειρίζονται καλά καταστάσεις στις οποίες χρειάζεται να θέσουν όρια στα παιδιά τους. Ορισμένοι γονείς, ίσως αγανακτούν λέγοντας ότι δεν είναι εύκολο να βάλουν όρια και αναρωτιούνται, «πώς οριοθετεί κάποιος το παιδί»; Αρκετοί γονείς συμφωνούν, ότι τα όρια είναι σημαντικά, αντιλαμβάνονται όμως τη δυσκολία να τα θέσουν και να τα τηρήσουν. Λόγοι όπως ο φόβος μη «χάσουν» την αγάπη των παιδιών τους, η επιθυμία να μην βάζουν κανόνες τις λίγες ώρες που περνούν μαζί τους λόγω των υποχρεώσεων τους, η ανησυχία μη περιορίσουν την ελευθερία έκφρασης τους, φέρνουν ως αποτέλεσμα να χάνεται η σταθερότητα στο μεγάλωμα τους. Η θέσπιση και η τήρηση των κανόνων χρειάζεται σαφήνεια, υπομονή, σταθερότητα και χρόνο, ο συνδυασμός αυτών των λέξεων υποδηλώνει τη μεγάλη προσπάθεια που απαιτείται. Ουσιαστικά είναι μια συνεχής και εξελισσόμενη διαδικασία καθ’ όλη τη διάρκεια ζωής του ανθρώπου.

 

Τα όρια, απαραίτητη προϋπόθεση για την ολοκληρωμένη και υγιή ανάπτυξη της προσωπικότητας του ατόμου, είναι στοιχείο ζωτικό και ισχυρό τόσο στην οικογενειακή δομή και λειτουργία όσο και στην ομαλή λειτουργία του εκάστοτε συστήματος, όπως είναι η ομάδα της σχολικής τάξης. Σχετίζονται με την ιδέα του «πρέπει» και «δεν πρέπει», ότι κάτι επιτρέπεται και κάτι εμποδίζεται, είναι το σημείο επαφής του εγώ με τον άλλο, σημείο συνάντησης αλλά και το σημείο που χωρίζεται το εγώ από αυτόν. Σκοπός της ύπαρξης των ορίων είναι η ικανοποιητική συμβίωση των ατόμων με το περιβάλλον τους, η προστασία του εαυτού και η εμπιστοσύνη σε αυτόν, η αυτονομία, η συμβολή στη διαδικασία μάθησης του παιδιού να επιλέγει υπεύθυνα, να διεκδικεί τα δικαιώματα του, καθώς και να δείχνει προσοχή και σεβασμό στην ανθρώπινη προσωπικότητα. Γίνεται κατανοητό, δηλαδή, ότι δεν είναι ωφέλιμο να χρησιμοποιούνται τα όρια ως μέσο ελέγχου του παιδιού και ως εμπόδιο στην ανάπτυξη του.

 

Ένα σταθερό περιβάλλον με ξεκάθαρα και σαφή όρια είναι απαραίτητο, είναι όμως επίσης σημαντικό οι ενήλικες να έχουν κατά νου ότι κάποια στιγμή όλα τα παιδιά, σε οποιασδήποτε ηλικία, θα αξιολογήσουν τους περιορισμούς που τους έχουν τεθεί. Για παράδειγμα, τα παιδιά σχολικής ηλικίας θα διαμαρτυρηθούν, όταν τους απαγορεύσουν κάτι που επιθυμούν και τα μικρότερα παιδιά θα φωνάξουν, εάν τους πάρουν το παιχνίδι τους. Αυτή η συμπεριφορά συνιστά μια, ενδεχομένως, δύσκολη, αλλά υγιή εκδήλωση της ανάγκης του παιδιού για ανεξαρτησία και αυτονομία. Επομένως, είναι αναμενόμενο, όταν οι ενήλικες θέτουν όρια και επιμένουν στην τήρηση τους, τα παιδιά να παραπονιούνται και να δυσανασχετούν. Τα παιδιά δοκιμάζουν τα όρια, μαζί με αυτά και τους ενήλικες που τα θέτουν, για να ελέγξουν τις δυνάμεις τους, μέχρι που μπορούν να φθάσουν. Κατά βάθος, όμως, γνωρίζουν ότι κάποιος άλλος χρειάζεται να αναλάβει την ευθύνη της ζωής τους, σε αυτήν την φάση, ώστε τα ίδια να μαθαίνουν και να πειραματίζονται με ασφάλεια. Υπάρχουν ενδείξεις ότι τα παιδιά αντιλαμβάνονται πότε ο λόγος της σταθερότητας των γονέων είναι η αγάπη και το νοιάξιμο. 

 

Από τα πρώτα χρόνια ανάπτυξης του παιδιού χρειάζεται να διαμορφώνεται ένα περιβάλλον με τους κανόνες λειτουργίας που διέπουν την οικογένεια, καθώς και τα δικαιώματα και τις ευθύνες που αναλαμβάνει κάθε μέλος της. Τα όρια δεν είναι αμετάβλητα, συμβαδίζουν με την εξέλιξη του παιδιού και διαφοροποιούνται ανάλογα με την ηλικία του, διαδικασία που βοηθάει τα παιδιά να μάθουν από τις φυσικές και λογικές συνέπειες των πράξεων τους, όπως όλοι μας. Ασκούνται, δηλαδή, στην αντιμετώπιση της πραγματικότητας, μαθαίνουν ότι οι πράξεις έχουν συνέπειες. Η θέσπιση των ορίων σημαίνει, πρώτα από όλα, ότι οι ίδιοι οι γονείς χρειάζεται να είναι συνεπείς σε αυτούς και η μη τήρηση τους οδηγεί σε διπλά μηνύματα, που προκαλούν σύγχυση, ανασφάλεια και έλλειψη της αξιοπιστίας τους. Τα παιδιά μπερδεύονται, αναρωτιούνται τι ισχύει και τι δεν ισχύει, μέχρι που επιτρέπεται να προχωρήσουν και που να σταματήσουν. Συνεπώς, χρειάζεται οι γονείς να διαθέτουν τα χαρακτηριστικά που θέλουν να διέπουν τη συμπεριφορά και τις σχέσεις των παιδιών.

 

    Τα παιδιά...

  • όταν ξεπερνούν το όριο κρίνουμε την πράξη, και όχι το πρόσωπο, αφού στόχος είναι να μην επαναληφθεί η συγκεκριμένη συμπεριφορά, χωρίς να δημιουργούν συναισθήματα μειονεξίας.

  • χρειάζεται να γνωρίζουν από πριν τις συνέπειες των πράξεων τους.

  • είναι υπεύθυνα για τις πράξεις τους γνωρίζοντας τις συνέπειες τους. Στις λογικές συνέπειες που επακολουθούν όταν παραβιάζεται το όριο, δεν εμπεριέχονται απειλές. Αντίθετα, οι τιμωρίες μπορεί να επιφέρουν βραχυπρόθεσμα αποτελέσματα, δηλώνουν όμως αυταρχισμό, έλεγχο και κυριαρχία αποσκοπώντας στην αποδυνάμωση της θέλησης των παιδιών.

  • μαθαίνουν από αυτό που βλέπουν να κάνουμε. Οι γονείς χρειάζεται να αποφασίζουν από κοινού για τα όρια και τον τρόπο διαπαιδαγώγησης των παιδιών.

  • απολαμβάνουν την ελευθερία τους και αναπτύσσουν πρωτοβουλίες σε συνθήκες δημιουργικής ανάπτυξης, όταν τα όρια δεν είναι άκαμπτα αλλά ούτε πολύ χαλαρά.

 

Στα πλαίσια μιας ομάδας, όπως η οικογένεια και το σχολείο, η τήρηση κανόνων είναι πιο άμεση και εύκολη τόσο για τα παιδιά, όσο και για τους ενήλικες, εξαιτίας της δυναμικής της ομάδας η οποία υπαγορεύει τι ισχύει για όλα τα μέλη και αποτελεί τη δύναμη της. Παρατηρείται συχνά τα παιδιά που ανήκουν στην ίδια ομάδα, να υπενθυμίζει το ένα στο άλλο τους κανόνες και να αλληλοβοηθούνται στην εύρεση λύσεων, γεγονός που τα καθιστά περισσότερο υπεύθυνα και ευέλικτα. Τα παιδιά δείχνουν, έτσι, να έχουν καταφέρει να εσωτερικεύσουν, ως ένα βαθμό, κανόνες και να τους εφαρμόσουν σε διαφορετικές συνθήκες. Επιπρόσθετα, σε ορισμένες περιπτώσεις έχει διαπιστωθεί ότι τα παιδιά είναι πιο εύκολο να ακολουθήσουν το παράδειγμα των συνομηλίκων τους παρά την προτροπή των ενηλίκων.

       

 

          Καραπαναγιώτη Σταυρίνα,
          Παιδαγωγός, MSc "Συμβουλευτική
          στην Εκπαίδευση, την Υγεία, την Εργασία"

Εκπαιδευτήρια Ιερού Ναού Μεταμορφώσεως Σωτήρος Βριλησσίων

Βρεφονηπιακός Σταθμός  |  Νηπιαγωγείο  |  Δημοτικό Σχολείο  |  Γυμνάσιο